Artillerie-Stützpunkt Kap Drapanon – cz.1

Niniejszy artykuł jest poświęcony niemieckim fortyfikacjom z okresu 2 wojny światowej, wybudowanym na greckiej wyspie Kreta.

Kreta – duża wyspa na Morzu Śródziemnym, położona w połowie drogi pomiędzy Grecją a Egiptem, miała duże znaczenie dla obu stron konfliktu. Dla aliantów mogła stanowić bazę dla lotnictwa bombowego, które miałoby w zasięgu kluczowe dla Niemiec pola naftowe Rumunii,  dla państw Osi – dawała  ochronę szlaków komunikacyjnych pomiędzy Europą i Afryką, według stanu na rok 1941 dając zabezpieczenie dla zaopatrzenia niemieckiego Afrika Korps.

Niemieckie fortyfikacje Krety

Kreta została zajęta przez Niemców w maju 1941 roku. Celem ufortyfikowania Krety przez siły Osi było uniemożliwienie powtórnego zajęcia jej przez siły alianckie. Obszar wyspy od sierpnia 1941 zaczął być określany jako Festung Kreta (posiadał komendanta twierdzy), i pozostał pod niemiecką okupacją do maja 1945 roku.

Zakres prac  fortyfikacyjnych obejmował głównie:

– baterie artylerii o różnych funkcjach (kaliber najczęściej powyżej 100mm, do 210 mm max.):  walka z celami morskimi oraz/ lub  flankowanie plaż nadających się do desantu (baterie nadbrzeżne) , walka z celami lądowymi

– fortyfikacje dla broni o mniejszym kalibrze broniących plaż (flankowanie oraz punkty oporu)

– punkty oporu broniących baterie artylerii, garnizony, składy materiałów oraz ciągi komunikacyjne

– stanowiska obrony przeciwlotniczej

– budowle schronowe (magazyny, schrony na sprzęt), głównie w formie tuneli podziemnych

Zanim przejdziemy do omawiania poszczególnych baterii, warto zamieścić krótką charakterystykę oraz szczególne cechy wyróżniające fortyfikacje państw Osi budowane na Krecie na tle fortyfikacji budowanych w innych teatrach działań.

Możemy spotkać obiekty forteczne budowane przez:

– Wehrmacht

– Kriegsmarine

– Luftwaffe

– oraz armię włoską.

Obiekty pochodzenia włoskiego można spotkać we wschodniej części Krety, aczkolwiek po kapitulacji Włoch tereny te zostały przejęte przez Niemców, i w związku z tym mamy miejsca gdzie obiekty niemieckie występują obok obiektów włoskich.

Generalnie rozbudowa ma charakter polowy, gdzieniegdzie podniesiony do standardu polowy wzmocniony. Specjalnie dla Krety ustanowiono lokalny standard rozbudowy, tzw. Kretabauweise.  Jest to standard słabszy niż Verstarkt Feldmassig, co widać po porównaniu ilości materiałów dla przykładowego schronu w wypadku tych obydwu standardów:

Kretabauweise: 17 ton cementu i 1 tona prętów stalowych;  

VF (wzmocniona konstrukcja polowa): 40 ton cementu i 4,5 tony prętów stalowych.

Ściany miały być wznoszone jako murowane, jedynie strop miał być wykonany z betonu zbrojonego.

W praktyce wygląd to jeszcze oszczędniej – często można spotkać ściany wykonywane z kamieni łączonych zaprawą, a stropy bywają często zbrojone słupkami od zasieków.

Co do rozbudowy polowej, okopy kopane w ziemi występują dość rzadko, często zarówno okopy jak i stanowiska są  układane z kamieni i kawałków skał. Dużo częściej niż w innych miejscach spotykamy tunele i sztolnie – zarówno w wypadku stanowisk bojowych jak i schronów o różnych funkcjach.

Ciekawostką jest stosowanie w niemieckich schronach budowanych na Krecie jugosłowiańskich pancerzy skrzynkowych na k.m. Pancerze te, oryginalnie składające się z 3 elementów: skrzynki pancernej, ruchomej tarczy i wkładki obserwacyjnej, bywały instalowane oddzielnie – np. ruchoma tarcza jest wmurowana na stałe jako element strzelnicy obrony wejścia.

Jugosłowiański pancerz dla k.m. , stosowany m.in. na Linii Rupnika w Jugosławii. A – pancerz skrzynkowy, wmurowywany w ścianę schronu; B – ruchoma tarcza, przesuwająca się na rolkach; C- wkładka obserwacyjna; 1- otwory wtórnie wykonywane w niektórych pancerzach w celu zamocowania kotw.

Można zaobserwować ewolucję umocnień związanych z bateriami artylerii – stanowiska polowe są stopniowo zamieniane w stanowiska stałe, tam gdzie zakładany sektor ognia na to pozwala stanowiska mają być przenoszone do nisz skalnych lub schronów bojowych.

W trakcie badań nad fortyfikacjami występuje trudność polegająca na tym, że lokalizacja baterii, ich uzbrojenie oraz nazwy się zmieniały. W wypadku przykładowego oddziału artylerii nadbrzeżnej odpowiedzialnego za 1 baterię może się okazać , że:  stanowiska armat były przenoszone z miejsca na miejsce, i w kilku miejscach mamy stanowiska tej samej jednostki lub w jednym miejscu stacjonowały różne jednostki z różnym uzbrojeniem; na początku mieli inne armaty, a później inne; a w końcu numer samej jednostki się zmienił. Niemniej jednak, w tym artykule koncentruję się na materialnych pozostałościach działalności ludzkiej, a mniej na historii, która doprowadziła do powstania tych śladów.

Kłopoty sprawia też wieloraka numeracja punktów oporu – stosowano przynajmniej dwie: literowo-cyfrową (litera zależna od jednego z 4 sektorów) i cyfrową (narastającą).

Do obecnego momentu niemieckie fortyfikacje Krety dotrwały w różnej kondycji. Przed ewakuacją wojsk niemieckich z Krety wysadziły one znaczną część stanowisk. Do dzisiaj przetrwało np. bardzo mało schronów dowodzenia baterii (Leitstand). Dużo zniszczeń spowodowała urbanizacja. Na terenach wiejskich umocnienia przetrwały w relatywnie dobrej formie, wykorzystywane, zachowywane lub niszczone zależnie od potrzeb rolników.

Artillerie-Stützpunkt Kap Drapanon

Półwysep Drapanon wraz z półwyspem Akrotiri znajdują się po dwóch stronach wejścia do zatoki Suda, gdzie mieści się port o tej samej nazwie, będący jednym z najważniejszych portów Krety. Z tego względu armia niemiecka, w trakcie rozbudowy Twierdzy Kreta umieściła tam szczególnie liczne stanowiska artyleryjskie strzegące wejścia do portu, w których skład wchodzi m.in. bateria z  najcięższymi  na całej wyspie działami kalibru 210 mm. Umieszczone tam trzy baterie artylerii nabrzeżnej połączono w jeden punkt oporu nazwany Artillerie-Stützpunkt Kap Drapanon.

Półwysep Drapanon z naniesionymi lokalizacjami baterii artylerii nabrzeżnej. Zieloną linią zaznaczono planowany zasięg umocnień poszczególnych baterii. Umocnienia H.K.B.3/834 są nie domknięte, ponieważ oparte są o strome stoki góry Drapanokefala (528,7 m. n.p.m.). Nie uwzględniono niektórych stanowisk artylerii przeciwlotniczej.  Podkład współczesny (Google Maps) – za wyjątkiem centrum wioski Kokkino Horio w czasie wojny był to obszar nie zamieszkały.

Omawiane baterie artylerii to:

– H.K.A.A. (Heeres Küsten Artillerie Abteilung) 3/834, główne uzbrojenie to 4 armaty 21cm K39/40;

– M.A.A (Marine Artillerie Abteilung) 9/520, główne uzbrojenie to 6 armat 15,5cm 418(f)

– M.A.A. 8/520, główne uzbrojenie to 3 armaty 15cm SK L/45.

W artykule są również używane skróty H.K.B. (Heers Küsten Batterie) i M.K.B. (Marine Küsten Batterie), oznaczające obszar konkretnej baterii zajmowanej przez daną jednostkę.

Charakterystyczną cechą tego puntu oporu jest wyjątkowo nieprzystępny teren od strony morza – żartując, zdobywać by go musieli chyba płetwonurkowie – alpiniści. Z tego też powodu typowa dla innych odcinków obrona linii brzegowej praktycznie tu nie występuje.

H.K.B. 3/834

Jest to bateria ciekawa z kilku powodów: na jej wyposażeniu znajdowały się armaty o największym kalibrze na całej Krecie, posiada zachowane schrony kute w skale, posiada zachowany schron kierowania ogniem (Leitstand) oraz wszystkie 4 stanowiska dział. Posiadał również kolejkę linową łączącą zaplecze baterii z dodatkowym punktem kierowania ogniem na szczycie góry Drapanokefala. Na terenie baterii wyróżniono 2 punkty oporu – nr. 482 i 483a, obecnie trudno określić ich precyzyjne umiejscowienie i zasięg.

Bateria H.K.B. 3/834 .  1-4 – stanowiska dział  21cm K39/40(t), 5 – stanowisko moździerza, 6- schron kierowania ogniem wraz z częścią podziemną, 7 – górny punkt kierowania ogniem wraz ze stacją kolejki linowej, 8 – zaplecze baterii umieszczone w kamieniołomie. Na czerwono zaznaczono części podziemne, na niebiesko murowane/ betonowe, i na czarno ziemne/ kute w skalnym podłożu/ układane z kamieni. Linia przerywana oznacza domniemany przebieg kolejki linowej.

Główne uzbrojenie baterii  to 4 armaty 21cm K39/40(t); poza tym na uzbrojenie baterii wchodziły:

• lekki/ średni moździerz (le. u m. Gr.W.) – 1szt.
• lekki karabin maszynowy (le. MG) – 7szt.
• lekka armata przeciwlotnicza (le. Flak) – 4szt ( 3,7cm – 2szt., 2cm – 2szt)

Armata znana pod niemieckim oznaczeniem 21cm K39/40(t) to czechosłowacka armata 21 cm kanon V1, produkowana przez Skodę w czasie wojny dla Niemców ,a także dla Związku Radzieckiego, dla tego ostatniego do lat 50-tych. Baterię wyposażono w nowoczesny system kierowania ogniem, nie rozpoznanego do końca typu, określany jako elek. Kdo. Gerat.

Na powyższej ilustracji 21 cm kanon V – wcześniejsza, prawie identyczna wersja armaty 21 cm kanon V1, różniąca się jedynie drobnymi szczegółami podstawy.

W wypadku tej baterii mamy wyjątkową okazje do zobaczenia armat 21cm K39/40(t) zarówno przed, jak i po instalacji – kilka lat temu w serwisie ebay opublikowano serię zdjęć właśnie z tego miejsca:

Stanowiska armat

Poniżej widać schemat betonowej podstawy pod działo, z naniesionymi pomiarami z inwentaryzacji.

Omawianie stanowisk rozpoczniemy od stanowiska nr 4.

Linią ciągłą oznaczono elementy murowane, linią falistą – elementy ziemne i kute w podłożu, linią kropkowaną – próbę rekonstrukcji elementów zniszczonych na podstawie zachowanych reliktów i zdjęć.

W czasie oglądania tego stanowiska został odnaleziony ciekawy element – gumowa nakładka na gąsienice pojazdu półgąsienicowego – co najprawdopodobniej oznacza ze tego typu pojazdy były używane w czasie eksploatacji tej baterii. Nakładka jest podobna do tych używanych w pojazdach Sd.Kfz. 251 i Sd.Kfz. 8. Dokładny typ pojazdu pozostaje do ustalenia. Sygnatura W501 na części gumowej zdaje się potwierdzać pojazd Sd,Kfz. 8.

Stanowisko nr 3

Koło stanowiska nr 3 znajduje się obiekt, który jest najprawdopodobniej stanowiskiem moździerza (5). Jest usypany z kamieni.

Stanowisko nr 2

Jest to najlepiej zachowane stanowisko (A) na całej baterii – łącznie ze schronami amunicyjnymi (B), oraz detaszowanym schronem bojowym Ringstand 58c (C), połączonym okopem ze stanowiskiem armaty. Schron amunicyjny to konstrukcja dwukomorowa, ze stropem z belek.

Kilka zdjęć “Tobruka”, widać szczegóły konstrukcji Kretabauweise.

Stanowisko nr 1 było niedostępne, załączony plan wykonano na podstawie zdjęć lotniczych:

Schron kierowania ogniem (Leitstand)

Leitstand w Kokkino Horio jest najlepiej zachowanym na Krecie schronem o tej funkcji. W strzelnicy obrony wejścia użyto pancerza jugosłowiańskiego.

Schrony i korytarze kute w skale

System podziemny mieścił zarówno stanowisko dowodzenia H.K.B. 3/834, jak i dowództwo M.A.A. 520.

System podziemny posiada 3 wejścia: jedno – szerokie – w kamieniołomie (e1), drugie nad kamieniołomem (e2), i trzecie – w schronie kierowania ogniem. Funkcje pomieszczeń podziemnych w większości jest trudno dziś ustalić. Pomieszczenie blisko wejścia (1), z 4 postumentami, jest identyfikowane jako pomieszczenie generatorów prądu. W jego sklepieniu mieści się otwór wentylacyjny (2), w podłodze dalszej części korytarzy mieści się otwór wentylacyjny (3). System musiał również zawierać pomieszczenia radiostacji, pomieszczenia mieszczącego urządzenie do automatycznego kierowania ogniem oraz pomieszczenia załogi. Górne wejście (e2) było bronione śluzą ze strzelnicą wyposażoną w jugosłowiański pancerz, taki sam jak w schronie kierowania ogniem.

Górny punkt kierowania ogniem

Na szczycie góry Drapankoefala również znajdował się punkt kierowania ogniem. Zainstalowano w nim urządzenie optyczne analogiczne do zainstalowanego w dolnym schronie kierowania ogniem. Był wyposażony w postument przeznaczony do instalacji tego urządzenia oraz w uchwyt dla lornety nożycowej. Był on zaopatrywany za pomocą specjalnie w tym celu zainstalowanej kolejki linowej. Obok znajdował się barak – pomieszczenie dla załogi. Lokalizacja dolnej stacji nie została ustalona.

Zaplecze baterii

Oprócz infrastruktury podziemnej istniała równie z naziemna, w postaci budynków dawnej tłoczni oliwy (dziś zupełnie zniszczonych) oraz dużego baraku, obydwu usytuowanych w kamieniołomie (na ogólnym planie baterii nr 8). Barak – obecnie w formie ruiny – przez miejscowych jest nazywany “kasyno”, była tam również podobno sala kinowa. Oprócz tego , na terenie baterii, w szczególności w pobliżu stanowisk dział, znajdują się ruiny różnych budynków które można powiązać z baterią, lecz wymaga to dalszych badań.

Następne baterie będą opisane w 2-giej części artykułu.

Maciej Śledziński