Angerapp-Inster Stellung i Heydtwald Stellung – typy obiektów oraz inwentaryzacja zachowanych schronów na wybranych odcinkach
Angerapp-Inster Stellung to jedne z wielu pozycji polowych zbudowanych w roku 1944 przez Armię Niemiecką w rejonie ówczesnych Prus Wschodnich, których to pozycji zadaniem było blokowanie przestrzeni pomiędzy Gizycką Pozycją Pierścieniową (Ringstellung Lotzen) a Niemnem. W północnej części łączyła się ze Wschodniopruską Pozycja Graniczną (Ostpreussen Grenzstellung). Osłaniała Królewiec od strony wschodniej przed natarciem Armii Czerwonej. Heydtwald Stellung to pozycja przesłaniania Angerapp-Inster Stellung w jej południowej części. Poniżej mapka położenia południowych części obydwu pozycji, dziś znajdujących się na terytorium Polski.
Obydwie pozycje zostały wykonane jako polowe wzmocnione. Stosowano tutaj nie tylko fortyfikacje ziemne, ale również wzmacniano je poprzez użycie w bardzo dużych ilościach Kochbunkrów oraz schronów których konstrukcja jest oparta o Kochbunkry i kręgi betonowe. Właśnie użycie dużej ilości schronów biernych o niespotykanej gdzie indziej w Polsce konstrukcji stanowi o wyjątkowości tej pozycji na tle innych fortyfikacji z tego okresu. Stosowano tu również – tak jak na wielu innych pozycjach – schrony o konstrukcji opartej o blachę falistą Heinrich oraz Siegfrid.
Struktura obu pozycji była standardowa jak na 2 połowę roku 1944 dla terenów płaskich: 2 lub 3 linie okopów, za nimi rów przeciwpancerny, w szczególnie narażonych miejscach cała pozycja podwojona, miejscami z dodaną dodatkową linia obrony piechoty za drugim rowem przeciwpancernym. Za rowem lub w jego okolicy – stanowiska obrony przeciwpancernej.
Jeżeli chodzi o typy obiektów, jakie można znaleźć na obydwu pozycjach, lista jest dosyć krótka. Są to:
– schron bojowy – Kochbunker o funkcji Ringstand – dla ognia okrężnego,
– schron bierny na bazie Kochbunkra lub kręgów betonowych – „mały przedpiersiowy” z wejściem z boku. Występuje jako schron przedpiersiowy lub sporadycznie jako schron dostawiony do stanowiska Ringstand.
– schron bierny na bazie Kochbunkra lub kręgów betonowych – „mały amunicyjny” z wejściem od szczytu. Funkcja domniemana.
– schron bierny na bazie Kochbunkra lub kręgów betonowych – „duży” z wejściem od szczytu, który mógł być wykorzystywany jako schron przeciwodłamkowy dla obsady okopów lub jako większy schron amunicyjny.
W obrębie tych typów występowały wariacje – stosowanie Kochbunkrów lub rur betonowych o różnych średnicach, różne formy obetonowania rur, różne wymiary. Stosowano równiez specyficzną aranżację tych schronów w ramach pozycji.
Uwaga – ponieważ nie udało sie odnaleźć oryginalnej typologii tych schronów, nazwy w cudzysłowiu są tylko na użytek tego artykułu.
Cechy konstrukcyjne schronów.
– podstawowy element konstrukcyjny – prefabrykowany Kochbunker.
Na podstawie pomiarów można stwierdzić, że większość Kochbunkrów spotykanych na omawianych pozycjach zasadniczo odpowiada wymiarami regulaminowym rysunkom. Jednakże, w tej podstawowej formie raczej nie były stosowane – podlegały modyfikacjom poprzez odpowiednie ułożenie i zalanie betonem w szalunku.
Uwaga ogólna – w ilustracjach dotyczących typologii pod szkicami z wymiarami są odnośniki do konkretnych obiektów na mapie, które są tu zilustrowane.
– schron bojowy – Kochbunker o funkcji Ringstand
Wszystkie Kochbunkry wykorzystywane jako stanowiska do ognia okrężnego mają grubsze ścianki niż standardowa wersja – ok. 30 cm zamiast 10 – 15 cm. Przynajmniej w dwóch wypadkach posiadają one dołączone pomieszczenie schronowe lub korytarzyk – niestety pomiary wymagałyby odkopania zasypanych wnętrz. W większości wypadków jako schron bierny służy położony obok schron przedpiersiowy lub schron położony w okopie dobiegowym do stanowiska. Nie jest jasne, czy zawsze występowała nakładka z otworem 80cm i prowadnicą 971S7 na KM (obecnie bardzo duża większość nakładek – o ile są w ogóle obecne – jest zerwanych i leżą obok schronów) – jeżeli takich nakładek nie było, to stanowisko mogło pełnić funkcję obserwacyjną lub pojedynczego stanowiska strzeleckiego.
– schron bierny na bazie Kochbunkra lub kręgów betonowych – „mały przedpiersiowy”
Schrony te występują masowo w roli schronów przedpiersiowych. Otwór wejściowy to otwór wejściowy Kochbunkra. Charakterystyczną cechą wykonania jest zamknięcie otworów po obu stronanch rury betonowej za pomocą szalunku z desek, który pozostawał wewnątrz schronu. Kochbunkry lub rury betonowe innego pochodzenia były zalewane w szalunku betonem niezbrojonym, w efekcie nadając schronowi kształt prostopadłościanu. Z mniej istotnych cech – występowało płaskie lub łukowate ukształtowanie stropu.
– schron bierny na bazie Kochbunkra lub kręgów betonowych – „mały amunicyjny” z wejściem od szczytu
Najprawdopodobniej był to schron amunicyjny – sugeruje to instrukcja dotycząca Kochbunkrów.. Wykonanie analogiczne jak poprzednio omawiany schron, z tą różnica że wejściem jest okrągły otwór kręgu betonowego. Pierwotnie wykonane wejście do Kochbunkra jest pomijane, poprzez umiejscowienie go na dole lub z boku konstrukcji, i zaślepienie na czas betonowania. W kilku wypadkach w mierzonym schronie zastosowano komercyjne kręgi betonowe.
– schron bierny na bazie Kochbunkra lub kręgów betonowych – „duży”
Schron występujący rzadziej niż małe schrony bierne. Konstrukcja analogiczna jak w wypadku schronu amunicyjnego, z tym że stosowano 2 Kochbunkry ułożone obok siebie,lub kręgi betonowe w ilościach 3 lub 4 sztuki. Wejściem zawsze znajdowało się od szczytu. W jednym wypadku przed wejściem uformowano przedsionek.
Umieszczenie schronów w strukturze pozycji
Charakterystyczną cechą omawianej pozycji jest bardzo duże zagęszczenie schronów biernych przedpiersiowych. Poniżej mamy 2 przykłady – z miejscowości Piertele oraz ze wschodniego końca miejscowości Budry. W Pietrelach na odcinku ok 100 m mamy doskonale zachowane schrony wraz z czytelnymi okopami na odkrytym terenie. W co drugim załamaniu okopu w przedpiersie jest wbudowany schron – wg typologii tego artykułu „ przedpiersiowy mały”. Odległości między schronami biernymi to 20 – 30m. Na pozycji jest wiele odcinków z podobnym zagęszczeniem schronów – daje to ilość ok 30 – 50 schronów biernych na 1 km. Podobne zagęszczenie możemy zaobserwować w schronach ai27 – ai41. Mamy tu również przykład usytuowania schronu biernego bezpośrednio przy Kochbunkrze-Ringstandzie, co de facto tworzy jeden schron bojowy z oddzielnymi izbami bojową i schronową.
W Budrach w punkcie oporu osłaniającym drogę mamy z kolei przykład wykorzystania schronów typu „mały amunicyjny” i „duży”. Prawdopodobnie znajdowało się tam więcej Ringstandów, zniszczonych w trakcie prac rolnych. Na czerwono zaznaczono obiekty zachowane, mocno zniszczone.
Inwentaryzacja schronow.
Zinwentaryzowano położenie oraz główne cechy konstrukcyjne schronów w rejonie dwóch lokaliazacji – Heydtwald Stellung pomiędzy miejscowości Surminy i Lisy, oraz Angerapp – Inster Stellung pomiędzy miejscowościami Pietrele i Kaczorowo.
Numeracja schronów jest nadana na potrzeby tego artykułu. Schrony h-xx to Heydtwald Stellung, schrony ai-xx to Angerapp – Inster Stellung.
Linie żółte to zidentyfikowany przebieg okopów, linie czerwone – rowów przeciwpancernych
Heydtwald Stellung
h1 – Kochbunker-Ringstand , o formie zewnętrznej ośmiokątnej, a wewnętrznej okrągłej. Górna część nie zachowana. Przyległa część podziemna niedostępna.
h2 – schron bierny, widoczny tylko strop 330×190
h3 – schron bierny, widoczny tylko strop 300×200
h4 – schron bierny, konstrukcja 2 Kochbunkry, wejście od szczytu, prawie całkowicie zasypane. Pierwotne boczne wejście do Kochbunkra zaślepione.
h5 – schron bierny, widoczny tylko strop 240×210
h6– schron bierny, całkowicie widoczny i łatwo dostępny, schron przedpiersiowy
h7– schron bierny, widoczny tylko strop
h8–schron bierny, całkowicie widoczny, konstrukcja 2 Kochbunkry, wejście od szczytu
h9, h10 – lokalizacja schronu wg relacji, zniszczony lub zakopany
h11–schron bierny, całkowicie widoczny, obetonowane 4 kręgi betonowe, wejście od szczytu
h12–schron bierny, widoczny strop i trudno dostepne wejście, jako jedyny z inwentaryzowanych obiektów wyposażony w przedsionek. Obetonowane prawdopodobnie 3 kręgi betonowe,
h13– schron bierny, widoczny tylko strop 210x180cm
h14– schron bierny, widoczny tylko strop 420x200cm
h15– schron bierny, zniszczone resztki przesunięte do zagajnika
h16– schron bierny, widoczny, wejście częściowo zasypane, obetonowany Kochbunker, wejście od szczytu
h17– Kochbunker o funkcji Ringstand , z dobudowanym schronem biernym , częściowo zasypane wejście w odl. ok. 3m od stanowiska. Widoczny, częściowo zniszczony – część górna z szyną obrotnicy KM leży z boku.
h18– Kochbunker o funcji Ringstand , słabo widoczna część górna z otworem na KM.
Angerapp-Inster Stellung
Ze względu na dużą ilość zinwentaryzowanych schronów (102 szt) oraz fakt że wiele z nich jest podobnych do siebie, komentarze będą dotyczyć tylko uzasadnionych przypadków. Poniżej przegląd obiektów.
ai2 – schron mały przedpiersiowy. W miejscowości Pietrele widać zatarte okopy o dobrze zachowanym przebiegu, wraz z zachowanymi schronami przedpiersiowymi. Dosyć unikalny fragment nie zmienionego krajobrazu fortecznego.
ai3 + ai4 – ringstand z przylegającym schronem małym przedpiersiowym.
ai8 – stanowisko Ringstand z oderwaną i przesuniętą na bok, odwróconą do góry nogami nakładką KM
a11 – stanowisko Ringstand z oderwaną i przesuniętą na bok, odwróconą do góry nogami nakładką KM
ai70 – ai76 – 7 szt. schronów „małych przedpiersiowych” zostało zsuniętych do podnóża wzgórza, na którym znajdowała się pozycja artylerii.
ai79-ai88 – na wzgórzu występują wyłącznie Ringstandy, bez schronów biernych. Obecnie część pozycji została zniszczona przez kamieniołom – rekonstrukcja przebiegu okopów na podstawie zdjęć archiwalnych.
ai96-a101 – na wzgórzu znajdowały się co najmniej 4 schrony typu „mały przedpiersiowy”, które zostały usunięte i przemieszczone do podnóża pagórka. 2 schrony duże zachowały się.
Maciej Śledziński