Rekonstrukcje układu elementów niemieckich zapór przeciwpancernych z roku 1944 w Krakowie na podstawie archiwalnych zdjęć oraz kadrów z filmów - Herring do fortyfikacji peregrynujący

Niniejszy artykuł skupia się na próbach rekonstrukcji zespołów zapór przeciwpancernych wybudowanych w Krakowie w roku 1944. Jest on poszerzeniem prezentacji prezentowanej na Spotkaniu ze Sztuką Fortyfikacji w roku 2024 w Katowicach.

Żadna z rekonstruowanych zapór dziś nie istnieje – do rekonstrukcji wykorzystano zdjęcia archiwalne, kadry z filmów oraz nieliczne dokumentacje saperów Armii Czerwonej. Siłą rzeczy materiał ma charakter spekulacyjny, ale jest to obecnie jedyny sposób, w jaki możemy poznać szczegóły konstrukcyjne tych obiektów, które na terenie Ortsstutzpunkt Krakau przybrały formę unikatową poprzez wbudowywanie w bloki zapór schronów obserwacyjno – bojowych oraz drewnianych stanowisk obserwacyjnych. W ramach niniejszej rekonstrukcji obiektem zainteresowania będzie raczej układ zapór i elementów im towarzyszących, ponieważ sama zapora typu Fallkorpersperre jest dość dobrze opisana, i w wersji podstawowej występuje w wielu miejscach. W rekonstrukcjach posłużono się wymiarami oraz rozwiązaniami konstrukcyjnymi, jakie zostały zinwentaryzowane w ocalałych do dzisiaj nielicznych reliktach schronów oraz na podstawie dokumentacji wykonywanych przez saperów po zakończeniu działań wojennych. Oryginalnych dokumentacji oraz typologii jak dotąd nie udało się odnaleźć i ustalić. Poniżej są widoczne charakterystyczne cechy omawianych obiektów.

Na początek rekonstrukcja zapory koło Wawelu. Mamy tu zdjęcie wykonane zaraz po wojnie oraz dokumentację saperską. Na szkicu widać najprawdopodobniej błąd – rozglifienie strzelnicy jest szersze u wylotu, a to co możemy zobaczyć w reliktach oraz na innych rysunkach i zdjęciach to sytuacja odwrotna – strzelnica minimalna, szersza od środka. To, co zwraca uwagę to wykonanie strzelnic pozornych – zostały one zidentyfikowane i opisane w trakcie inwentaryzacji rosyjskiej. Zapora nosi numer 50.

Poniżej zapora przy ul Wielickiej (okolice dzisiejszej Wielickiej 44), sfilmowana w ostatnich dniach wojny przez żołnierza AK, Tadeusza Franiszyna, ps. “Jagoda”. Kadry z filmu posłużyły jako podkład do rekonstrukcji. Zapora nosi numer 45.

Zapory przy mostach.

Z dostępnych zdjęć wynika, że przy mostach w 2 wypadkach występowały lekkie konstrukcje drewniane, ustawione na elementach towarzyszących zaporom (most Piłsudskiego – nr.10) lub na samej konstrukcji mostu (most Dębnicki – nr. 11). Pełniły one najprawdopodobniej rolę obserwacyjną. Przy moście w ciągu ulicy Starowiślnej występuje schron obserwacyjno – bojowy.

Ciąg pl. Matejki – Dworzec Główny

Na tym odcinku mamy cały szereg urządzeń obronnych, które dzięki zachowanym fotografiom i dokumentacjom udało sie odtworzyć z dość dużą dokładnością. Jedynym nierozpoznanym miejscem jest skrzyżowanie lu. Basztowej z ul. Zacisze – wg. niewyraźnych zdjęć lotniczych jest tam widoczna przeszkoda, ale o nieustalonym kształcie. Poniżej widać Plac Matejki. Łącznie występowały tam 4 schrony bojowe, z tego 2 połączone okopem nasypowym, 2 podwójne przeszkody Fallkorpersperre (nr. 69), z ustawionymi pomiędzy nimi mniejszymi blokami ryglującymi (“kostkowe zęby smoka”) , oraz ustawionymi za nimi blokami zaporowymi o skośnej tylnej ścianie. “Kostkowe zęby smoka” występują również obok tzw. “budynku LOT-u” gdzie Kleparz łączy się z ul. Basztową – na jednym za zdjęć poniżej widzimy resztki fundamentu tej zapory odkryte podczas remontu. Zapora przy ul. Długiej ma nr. 67. Należy zwrócić uwagę, że na tym odcinku pierzeje kamienic tworzą ciągłą przeszkodę przeciwpancerną.

Poniżej widać zespół zapór w okolicach Dworca Głównego.

Tu z kolei mamy fragmentarycznie odtworzony mur przeciwpancerny pod wiaduktem koło Hali Targowej. Występuje w nim połączenie nietypowych elementów charakterystycznych dla Ortsstutzpunkt Krakau: odkryte stanowiska obserwacyjno-bojowe w koronie muru. Gdy w trakcie rekonstrukcji zaaplikowano tam wymiary zgodne z wymiarami zachowanych stanowisk, osiągnięty efekt jest bardzo podobny do tego widocznego na archiwalnym zdjęciu. Odkryte stanowiska są umieszczone w taki sposób, że przeszkoda może być broniona z obu jej stron. Dodatkowo w murze jest widoczne – no właśnie: albo zakryte stanowisko ze strzelnicą, albo strzelnica pozorna. Na zdjęciu są widoczne wymalowania w kolorze białym na przeszkodach – były one umieszczone w celu zwiększenia widoczności przeszkód dla zwiększenia bezpieczeństwa ruchu ulicznego.

Przechodzimy teraz do centrum Starego Miasta. Opieramy się znów głównie o kadry z filmu Tadeusza Franiszyna ps. Jagoda. Rekonstruowane obiekty są pokazane w następujący sposób: zdjęcie dzisiejsze, potem to samo zdjęcie z nałożonym kadrem z filmu, i następnie z wrysowanymi elementami fortyfikacji. Na początek Teatr Stary i kamienica Szołayskich. Stanowiska obserwacyjno-bojowe osłaniające wejścia do budynków flankują ulicę Jagiellońską i plac Szczepański, osłaniając zapole przeszkody Fallkorpersperre znajdującej się przy wylocie ul. Szczepańskiej na plac Szczepański.

Poniżej Fallkorpersperre na ul Szczepańskiej (nr. zapory – 59), oraz mapka pokazująca zaporę i punkty ogniowe z kierunkami ognia w tym kwartale zabudowy. Należy pamiętać, że pokazane są tylko rozpoznane obecnie elementy obronne.

Fallkorpersperre przy wylocie ul. Brackiej na rynek (nr. zapory – 56)

Ul. Bracka – widok w kierunku kościoła Franciszkanów. Widoczny schron przy wejściu do Pałacu Sanguszków, obiekt na pierwszym planie niekoniecznie ma pochodzenie militarne – może to być skrzynia z piaskiem do posypywania chodników w czasie zimy. Na następnych zdjęciach Pałac Sanguszków w widoku od strony kościoła – schron bojowy obejmujący wejście oraz balkon nad wejściem.

Rynek Główny – linia C-D. Widoczne zamurowania na parterach kamienic, stanowiska ogniowe w attyce Pałacu Krzysztofory, oraz Fallkorpersperre u wylotu ul. Szewskiej.

Chyba najciekawszy zespół zapór Fallkorpersperre w Krakowie – na placu Wszystkich Świętych. Łącznie 5 słupów zapór (nr. 54 i 55), które po zawaleniu miału blokować ul. Długą i pl. Dominikański. Ze zdjęć wynika, że słupy zapór miały zróżnicowane wysokości – 6, 5 i 4 metry.